به گزارش رسانه " اخـبــار معـمـاری  "، به نقل از صدای میراث، از ورود پدیده فوتبال به ایران کمتر از ۱۵۰ سال می گذرد؛ اینکه دقیقا از چه زمانی ایرانیان به اصطلاح پا به توپ شدند، روشن نیست. زیرا همیشه ابهاماتی در بطن خود داشته است؛ به ویژه آنکه برخی روایت و اسناد از ورود این ورزش غربی به ایران از تهران حکایت دارد و برخی دیگر از اسناد از آغاز فوتبال در ایران از مسجد سلیمان، بوشهر و حتی تبریز خبر داده‌اند. با همه اینها، همه چیز به دوران حکمرانی قاجار برمی‌گردد.

حمیدرضا صدر فقید، کارشناس ورزش در کتاب «روزی روزگاری فوتبال» آورده است: «فوتبال از آن سوی مرزها آمد و به فرنگی‌ها تعلق داشت؛ به انگلیسی‌ها. ایرانیان که در برابر هر پدیده جدیدی مقاومت می‌کردند، نتوانستند برابر فوتبال تاب آورند.»

جنبش مشروطه و تاریخ فوتبال

سال‌ها پیش از جنبش مشروطه، گویا ایرانیان طعم بازی فوتبال را چشیده اند. در برخی منابع، نخستین مواجهه ایرانی‌ها با فوتبال به سال‌های ۱۲۵۲ شمسی گره خورده است. ابراهیم افشار، نویسنده و روزنامه نگار در مجله سه نقطه نوشته است: «تاسیس مدرسه پسرانه آمریکایی در سال ۱۲۵۲ و مدرسه سن لویی لازاریست‌ها (مسیحیانی از فرقه کاتولیک) در سال ۱۲۷۷، شهد فوتبال را قطره قطره در کام جوان‌های تازه به دوران رسیده تهرانی ریخته بود؛ جوانانی که دل به فوتبال دادند قبل از آن، دل در گرو چلتوپ داشتند.»

تهرانی‌ها پیش از آن به بازی «چلتوپ» خو گرفته بودند. آنها تکه لاستیکی را، معروف به «قنبل لاستیک» تهیه می‌کردند و با پیچیدن پارچه دورش، به آن شکل و کیفیت توپ می‌بخشیدند و سپس با چوب به آن ضربه می‌زدند. یخچال‌های اطراف خندق‌های پیرامون تهران محل مناسبی برای بازی چلتوب بودند.

فوتبال در میدان مشق

بازی فوتبال در دو دهه اول قرن بیستم توسط ساکنان بریتانیا و مبلغان آمریکایی به ایران معرفی شد. «سیسیل اسپرینگ رایس»، سفیر انگلیس در ایران، در سال ۱۲۸۶ نخستین مسابقات فوتبال را در تهران با حضور سه تیم سفارت انگلیس، بانک سلطنتی پارس و کمپانی تلگراف هند اروپایی بر پا کرد. این رقابت‌ها در زمین «میدان مشق» تهران برگزار شد؛ میدان مشق یکی از نخستین زمین‌هایی در ایران است که در آن فوتبال بازی شد.

میدان مشق در آغاز منطقه‌ای نظامی بود که برای کاربرد تمرین رزمی قشون در زمان فتحعلی شاه ساخته شد. در سفرنامه جکسون این میدان چهارگوش با درازا و پهنای نزدیک به ۴۰۰ متر یکی از بزرگترین میدان‌های نظامی تهران معرفی شده است.

مکان جغرافیایی این میدان به باغ ملی (حد فاصل میدان توپخانه و حسن آباد) معروف است که بسیاری از ساختمان‌های قدیمی تهران در آن بنا شده و شکل تاریخی خود را از دست داده است. به هر روی، نخستین بازی‌های فوتبال در ایران، یکی در زمین میدان مشق برگزار می‌شد؛ جایی که ابراهیم افشار، نویسنده و روزنامه نگار می‌نویسد: «…جامی متعلق به سال ۱۲۸۶ شمسی، که وزیر مختار انگلستان در تهران (اسپرینگ رایس) به عنوان اولین دوره مسابقات رسمی فوتبال، بین سه تیم سفارت انگلیس، بانک شاهی و تلگرافخانه هند و اروپا برگزار کرد. بازی‌هایی که در میدان مشق برگزار می‌شد و غیر از کریم سیبیل(کریم زندی) هیچ ایرانی دیگری در آن بازی نمی‌کرد. سه سال بعد از آن بود که عشق مُسری جوانان ایران به این ورزش جادویی، مدرسه آمریکایی(البرز) را در چهارراه کالج (حافظ) به آموزش فوتبال به دانش آموزان ایران ترغیب کرد.»‌

در تهران، ابتدا در میدان مشق فوتبال بازی می‌کردند و بعد به زمین «لنج»، محل دبیرستان البرز منتقل شد؛ جایی که «ساموئل مارتین جوردون» موسس مدرسه آمریکایی البرز، در سال ۱۲۸۹ خورشیدی فوتبال را بخشی از برنامه ورزش مدرسه‌اش معرفی کرد.

فوتبال در مسجدسلیمان

سحرگاه پنجم خردادماه سال ۱۲۸۷ خورشیدی، مته حفاری در چاه شماره یک مسجد سلیمان، به نفت رسید. این واقعه به عنوان نخستین فوران نفت در ایران و خاورمیانه که جنبه اقتصادی داشت و استحصال نفت را به صورت تجاری ممکن می‌ساخت، در تاریخ ثبت شد. پیش از آن، چند سالی طول کشید تا متخصصان انگلیسی به کشف نفت دست یابند و گویا یکی از تفریحات کارمندان انگلیسی بازی فوتبال بوده است. حتی به موازات کشف نفت در مسجدسلیمان،‌ ورزشگاهی در این منطقه احداث شد و امروزه این ورزشگاه «بهنام محمدی» نامیده می‌شود و زمین اختصاصی تیم فوتبال مسجدسلیمان به حساب می‌آید.

فوتبال در تبریز

در یک دهه اخیر، پژوهش‌ها در مورد فوتبال تبریز به نتایج قابل توجهی رسیده است. چنانکه ورود فوتبال به این شهر را به سال‌های ۱۲۶۲ خورشیدی می‌رساند. «ایوب نیکنام‌لاله»، نویسنده و پژوهشگر در حوزه تاریخ ورزش تبریز با اشاره به ورود میسیونرهای آمریکایی به تبریز در سال ۱۲۶۱، گفته است: «این مبلغین مسیحی با هدف نفوذ فرهنگی و خدمات بشردوستانه وارد ایران شدند و در تبریز که دروازه ورود تجدد به کشور بود، مدرسه‌ای به نام «مموریال» تأسیس کردند؛ مدرسه‌ای که بعدها نقشی اساسی در رشد علمی، فرهنگی و ورزشی کشور ایفا کرد. در آغاز فعالیت این مدرسه، بیشتر ارامنه و فرزندان دیپلمات‌های خارجی در آن تحصیل می‌کردند. اما در ادامه، شخصیت‌های برجسته‌ای چون «حسین صدقیانی»، پدر فوتبال ایران و دکتر «رضازاده شفق»، از بزرگان عرصه علم و فرهنگ و … از دل این مدرسه برخاستند.»‌

همچنین احمد کسروی، تاریخ‌نگار و نویسنده که خود دانش آموخته مدرسه مموریال بود، در مورد این مدرسه می‌نویسد: «پیش از جنبش مشروطه و همچنین در سال‌های نخست آن جنبش، مدرسه آمریکاییان در تبریز نزد آزادیخواهان ارجی داشت. بعد از تأسیس مدرسه مموریال، تا سه چهار سال اول تأسیس، برای تحصیل فقط از فرزندان کارکنان کنسولگری کشورهای خارجی از جمله؛ انگلیس، فرانسه، ترکیه، لهستان و… همچنین از دانش آموزان مسیحی شهر به‌خصوص از ارامنه تبریز پذیرش می‌شد. ولی از سال ۱۲۶۴ مسئولین مدرسه تصمیم گرفتند از فرزندان سایر ادیان از جمله مسلمانان نیز ثبت‌نام نمایند. همچنین با توجه به اینکه تعدادی از اساتید این مدرسه از کشور انگلیس بودند؛ لذا اولین بار ورزش فوتبال ایران توسط مدرسان خارجی (به‌خصوص مدرسین انگلیسی) مموریال، در شهر تبریز پایه‌گذاری شد.»