برای نخستینبار، معماری که قرنها تنها از خلال متن شناخته میشد، بهصورت عینی شناسایی شده است؛ بنایی در شهر فانو که پژوهشگران آن را تنها ساختمان شناختهشدهی طراحیشده توسط ویتروویوس میدانند.
به گزارش رسانه " اخـبــار معـمـاری "، ویتروویوس، نامی بنیادین در تاریخ معماری غرب، بیش از هر چیز با کتاب De Architectura شناخته میشود؛ متنی که نهتنها نخستین رسالهی جامع معماری است، بلکه قرنها مبنای آموزش، تفسیر و بازتولید معماری بوده است. با این حال، همواره یک فقدان اساسی در روایت ویتروویوس وجود داشت: نبودِ بنایی که با قطعیت بتوان آن را به او نسبت داد. اکنون، کشف بقایای یک باسیلیکای رومی در شهر «فانو»، این شکاف تاریخی را تا حدی پر کرده است.
بقایای این بنا نخستینبار در سال ۲۰۲۳، در میدان Piazza Andrea Costa شناسایی شد؛ ساختمانی عمومی از نوع باسیلیکا که بر اساس شواهد، در حدود سال ۱۹ پیش از میلاد ساخته شده است. آنچه این کشف را از یک یافتهی باستانشناسی معمولی فراتر میبرد، تطابق دقیق فرم، ابعاد و موقعیت بنا با توصیفی است که ویتروویوس در کتاب پنجم De Architectura ارائه کرده است. در این متن، ویتروویوس با دقتی کمنظیر، ساختار یک باسیلیکای عمومی در فانو را شرح میدهد؛ دقتی که اکنون، پس از دو هزار سال، به ابزار شناسایی بنا بدل شده است.
فضای اصلی ساختمان، تالاری بزرگ بوده که با ۱۸ ستون احاطه میشده است. قطر پایههای کشفشده، که به حدود ۱۵۰ سانتیمتر میرسد، و ارتفاع تخمینی ۱۵ متری ستونها، نشاندهندهی مقیاسی است که با نقش سیاسی و اجتماعی باسیلیکاهای رومی همخوانی دارد. اما لحظهی تعیینکننده در فرایند شناسایی، کشف آخرین ستون گوشهای بوده است؛ ستونی که محل آن، بنا به گفتهی تیم پژوهشی، «تا حد سانتیمتر» با توصیف ویتروویوس مطابقت دارد. این همزمانی نادر میان متن و زمین، به «شناسایی قطعی» بنا انجامیده است.
اهمیت این کشف، صرفاً در افزودن یک اثر به فهرست بناهای رومی نیست، بلکه در ایجاد پیوندی بیواسطه میان نظریه و عمل معماری است. ویتروویوس، قرنها بهعنوان معمارِ نظریهپرداز شناخته میشد؛ کسی که معماری را از خلال مفاهیمی چون استحکام، فایده و زیبایی تعریف کرد. اکنون، این امکان فراهم شده که این مفاهیم نه فقط در سطح واژه، بلکه در کالبد یک بنا خوانده شوند. این کشف، فرصتی کمسابقه برای بازخوانی نسبت میان نوشتار معماری و ساخت واقعی فراهم میکند.
از منظر شهری و فرهنگی، این بنا میتواند جایگاه شهر فانو را در تاریخ معماری ارتقا دهد. همانطور که «آندرهآ پسینا»، رئیس باستانشناسی منطقه، اشاره کرده است، این شناسایی نهتنها برای جامعهی علمی، بلکه برای آیندهی میراث شهری فانو اهمیت دارد و امکان تفسیر دوبارهی شواهدی را فراهم میکند که سالها بدون چارچوب روشن باقی مانده بودند. به گفتهی پسینا، این کشف «کلیدی اساسی برای تفسیر شواهد شناختهشدهی گذشته» است؛ تعبیری که نشان میدهد بنا، صرفاً یک اثر منفرد نیست، بلکه گرهای تفسیری در شبکهی تاریخ معماری و باستانشناسی بهشمار میآید.
کشف باسیلیکای ویتروویوسی در فانو، لحظهای نادر در تاریخ معماری است؛ لحظهای که در آن، متن و مکان بر هم منطبق میشوند. با این حال، اهمیت واقعی این بنا در آینده مشخص خواهد شد: در نحوهی حفاظت، نمایش عمومی و تفسیر آن. آیا این کشف میتواند نگاه معاصر به ویتروویوس را از اسطورهای نظری به معمارِ موقعیتمند تغییر دهد؟ یا همچنان میان نوشته و بنا فاصلهای تفسیری باقی خواهد ماند؟
ترجمه، نگارش و تنظیم: پویا مودتی "معمار و پژوهشگر"
تصاویر: وزارت فرهنگ ایتالیا
معماری آیینی مسئلهای فراتر از کالبد | هنر دینی حامل عقلانیت، قداست و حکمت است | زیارت، ایده مرکزی مکتب هنر رضوی | مکتب هنر رضوی؛ گذار از معماری تصویرمحور به معماری معناگرا
