گزارش اختصاصی صدای میراث از پیشنهاد جنجالی تعویض کاشی های گنبد سلطانیه با هزاران پیچ فلزی.
به گزارش رسانه " اخـبــار معـمـاری "، به نقل از صدای میراث، گنبد سلطانیه زنجان، شاهکار معماری دوره ایلخانی و یکی از مهمترین آثار ثبت جهانی ایران، این روزها در کانون یکی از جدیترین بحثهای مرمتی سالهای اخیر قرار گرفته است. تاکنون چندین پیشنهاد برای تعویض کاشیهای گنبد میراث جهانی سلطانیه مطرح شده و اگرچه هنوز تصمیم قطعی درباره اجرای طرح تعویض کامل کاشیهای این بنای ۷۰۰ ساله گرفته نشده، اما یک پیشنهاد جنجالی در بین پیشنهادهای مطرح شده وجود دارد که زیر ذره بین صدای میراث رفته است.
گفتوگوهای اختصاصی صدای میراث با دو مرمتگر و کارشناس میراث فرهنگی و یک متخصص تاثیر مخاطرات بر سازههای تاریخی نشان میدهد در یکی از سناریوهای مطرح برای بازگرداندن آنچه «گنبد فیروزهای» شناخته شده، ممکن است حدود ۵ هزار پیچ و رولپلاک فلزی بر گنبد بیش از هزار متر مربعی پوسته بیرونی این اثر ثبت جهانی شده نصب شود؛ مداخلهای که به گفته این متخصص، در صورت اجرای چنین شیوهای میتواند تا عمق حدود ۲۰ سانتیمتر در پوستهای نفوذ کند که ضخامت آن در بخشهایی حدود ۴۰ سانتیمتر برآورد میشود و ممکن است به دلیل ارتعاشات به ایجاد ترکهای عمودی بر ساختار گنبد منجر شود.
در کنار این هشدار فنی، مرمتگران نیز بر یک نکته کلیدی تأکید میکنند: هنوز درباره سیمای اولیه گنبد سلطانیه در دوره ایلخانی اجماع تاریخی وجود ندارد و هیچ سند قطعی از نوع و گستره پوشش کاشی بر این بنا در دوره ایلخانی در دست نیست.
عکس: صدای میراث – مجتبی جعفرلو
ماجرا از جایی آغاز شد که مسئولان استان زنجان از طرح دوباره موضوع «بازگرداندن گنبد فیروزهای» سخن گفتند؛ موضوعی که به گفته آنها، در پی مطالبه بخشی از افکار عمومی برای احیای سیمای آشنای این اثر تاریخی مطرح شده است. مسئولین زنجان مدعی هستند که مردم «گنبد فیروزهای» شان را می خواهند و راهی جز تعویض کاشیهای فرسوده و رنگ ریخته و جدا شده وجود ندارد.
تصویری که امروز از گنبد سلطانیه در ذهن بسیاری از مردم نقش بسته، عمدتاً حاصل بازنماییهای متأخر، بروشورهای گردشگری و روایتهای تصویری دورههای مختلف است که کاشی های فیروزهای بر بزرگترین گنبد دوره اسلامی جهان را تصویر کرده است. اما کارشناسان میگویند این تصویر لزوماً با دادههای قطعی تاریخی منطبق نیست و همین شکاف میان «حافظه عمومی» و «شواهد تاریخی»، یکی از محورهای اصلی اختلاف نظر در طرح تعویض کاشی های گنبد سلطانیه زنجان است.
علیرضا قلینژاد پیربازاری، کارشناس میراث فرهنگی و سرپرست معاونت فناوری و کاربردیسازی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری که استفاده از ابزارها و تکنولوژیهای نوین در مرمت آثار تاریخی را پیگیری میکند در اینباره به صدای میراث گفت: «در مرمت بناهای ثبت جهانی، نخست باید به این پرسش پاسخ داد که میخواهیم چه چیزی را مرمت کنیم؟ واقعیت تاریخی یا تصویری که طی دهههای اخیر در ذهن جامعه شکل گرفته است؟» همین پرسش، امروز به مهمترین محور اختلاف میان موافقان و مخالفان طرح تبدیل شده است.
گنبد سلطانیه زنجان طی دهههای گذشته در کتابهای درسی، بروشورهای گردشگری، کارتپستالها، مستندهای تلویزیونی و پوسترهای تبلیغاتی، تقریباً همیشه با عنوان «گنبد فیروزهای» معرفی شده است. این تصویر آنچنان در حافظه عمومی ایرانیان تثبیت شده که بسیاری تصور میکنند پوشش کامل فیروزهای گنبد، حقیقتی غیرقابل تردید است. اما بررسیهای تاریخی چیز دیگری میگوید.
عکس: صدای میراث – مجتبی جعفرلو
مطالعات انجام شده نشان میدهد، برخلاف تصور رایج، اسناد موجود درباره پوشش بیرونی گنبد سلطانیه محدود، پراکنده و در مواردی قابل تفسیر هستند. آنچه امروز در اختیار پژوهشگران قرار دارد، مجموعهای از سفرنامهها، گزارشها و تصاویر تاریخی، شواهد معماری و بقایای موجود بر بدنه بناست که هر کدام بخشی از واقعیت را روایت میکنند، اما هنوز تصویری قطعی از سیمای اولیه گنبد ارائه نمیدهند.
مهمترین منبع تاریخی مورد اشاره، سفرنامه ژان شاردن، جهانگرد فرانسوی در دوره صفوی است که از سلطانیه با عنوان «گنبد فیروزهای» یاد میکند؛ اما همین عبارت نیز امروز محل اختلاف میان پژوهشگران است.
علیرضا قلینژاد دراین باره می گوید: «باید فهمید آیا شاردن از رنگ خود گنبد سخن گفته است؟ آیا منظور او تزئینات نمای بنا نبوده است؟ ساقه گنبد کاشی داشته اما آیا تمام پوسته بیرونی گنبد هم فیروزهای بوده است؟ پرسشهایی که پاسخ روشنی برای آنها وجود ندارد و همین ابهام، اکنون به قلب مناقشه مرمت سلطانیه تبدیل شده است.»
او افزود: «پیش از انقلاب تجربه محدودی بر کاشی گنبد سلطانیه در دهه ۵۰ انجام شد. در سال ۵۸ هم گفتند کاشی های گنبد ریخته شده و باید کاشیکاری گنبد جمع شود. اما باید موشکافی شود که آیا اصلا گنبد سلطانیه کاشی بوده است؟ همه فکر می کنند اینجا کاشی بوده در حالی که باید گذشته دورتر اثر را ببینیم. کاشی بودن گنبد اثر در دوره ایلخانی براساس چه مستندی مطرح می شود؟ آیا مستند علمی دارد یا فقط یک تجربه شفاهی و روایی است؟ اصلا اگر گنبد میراث جهانی سلطانیه کاشی بوده کاشیهایش چه نقوشی داشته و شیوه اجرای کاشیکاری چگونه بوده است؟ این ها سوالاتی است که پیش از هر رفتار با گنبد سلطانیه باید پاسخ داده شود.»
قلینژاد تاکید کرد: «پوسته بیرونی گنبد سلطانیه بیش از هزار متر مربع وسعت دارد و به لحاظ سازهای نیز شگفت انگیز است بنابراین اگر پوششی هم داشته باید پوشش شگفتانگیزی بوده باشد. چون انقباض و انبساط به دلیل دمای هوا در اقلیم زنجان بسیار زیاد است و کسی برای این پرسش ها پاسخی ندارد.»
او گفت: «اوایل ۸۰ کاشی شروع شد و اواخر ۸۰ تمام شد و بیش از ۷ سال طول کشید چون آجر را عمل آوری کردند و گشتند که کدام کوره و با چه دمایی و چگونه می تواند آجر مورد نیاز برای مرمت گنبد و کاشیکاری آن را تولید کند که با اقلیم منطقه همخوان باشد.»
عکس: صدای میراث – مجتبی جعفرلو
این کارشناس میراث فرهنگی معتقد است که اصلا گنبد سلطانیه در دوره ایلخانی کاشیکاری نداشته است. چون ایلخانان مغول نخستین تجربه معماری خود در احداث بناهای فاخر را در سلطانیه داشتند و هنوز به تجربه شکوفایی معماری و استفاده از تزئینات برای بناهای احداث شده توسط خود را نداشته اند.
قلینژاد تاکید کرد: در تمام دوره هایی که گنبد میراث جهانی سلطانیه نیز کاشی شده است از دوره صفویه تا قاجار و پس از آن تا همین امروز هربار که گنبد کاشیکاری یا کاشی های آن تعویض شده است تمامی آن ها فروریخته اند و انگار خود بنا می خواهد به ما بفهماند که هیچ پوششی نداشته و اصلا کاشی را نمیپذیرد. گنبد سلطانیه دیگر چگونه باید بگوید من کاشی نداشتم؟
او افزود: در تمام عکس های قدیمی ساقه گنبد کاشی داشته اما کاشی هایی که بر پوسته بیرونی گنبد نصب شده بودند در دوره قاجار و پیش از انقلاب و پس از آن در دهه ۸۰ ریخته و با فرسودگی شدید مواجه شده است. بنابراین خود بنا هرگونه پوشش کاشی را پس میزند.»
سرپرست معاونت فناوری و کاربردی سازی پژوهشگاه میراث فرهنگی افزود: این که مسئولین استانی بگویند چون مردم گنبد فیروزهای شان را می خواهند و بنابراین باید کاشی های گنبد سلطانیه تعویض شود رفتار درستی با یک بنای تاریخی ثبت جهانی شده نیست و نباید کاری کرد که مجدد چند سال بعد ناگزیر به جمع کردن کاشی های گنبد سلطانیه و تعویض مجدد آن ها بود.
گنبد سلطانیه بین سالهای ۷۰۲ تا ۷۱۲ هجری قمری به دستور سلطان محمد خدابنده ساخته شد و از نظر معماری، یکی از مهمترین نمونههای گنبدهای دوپوسته در جهان اسلام است. این بنا با ارتفاع حدود ۵۰ متر و ساختار پیچیده مهندسی، قرنهاست توجه پژوهشگران داخلی و خارجی را به خود جلب کرده است.
با این حال، به گفته مرمتگران، برخلاف اهمیت جهانی این اثر، درباره جزئیات پوشش بیرونی آن در دوره ساخت، اسناد قطعی و یکدست وجود ندارد. آنچه امروز در دست پژوهشگران است، مجموعهای از منابع تاریخی متأخر، سفرنامهها و شواهد غیرمستقیم است که تصویر دقیقی از وضعیت اولیه ارائه نمیدهند. مثلا تنها سندی که وجود دارد آن است که شاردن در سفرنامه خود درباره گنبد سلطانیه زنجان نوشته است «گنبد فیروزهای» این تنها روایت تاریخی از گنبد سلطانیه است که کارشناسان می گویند شاید تنها ساقه گنبد کاشیکاری بوده و یا حتی نمای این بنای ایلخانی دارای تزئینات فیروزه ای بود.
احمدرضا حشمتی، مرمتگر و عضو پیشین شورای فنی میراث فرهنگی، در گفتوگو با صدای میراث تأکید میکند: «مرمت یک اثر ثبت جهانی، نمیتواند بر پایه فرضیات یا برداشتهای سلیقهای انجام شود و هرگونه مداخله باید مبتنی بر شواهد قطعی تاریخی باشد.»
این مرمتگر و عضو پژوهشکده بافتها و بناهای تاریخی در پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری میگوید: «بحث تاریخی این جاست که باید بررسی کنیم در زمان ساخت اصلا گنبد آجر بوده یا کاشی. ما اطلاعاتی از صدمین سال ساخت گنبد داریم که می گوید گنبد فیروزهای بوده و آن هم مربوط به سفرنامه شاردن است که آن هم باید بررسی شود.»
عکس: صدای میراث – مجتبی جعفرلو
حشمتی تاکید کرد: «چندین ایده در مورد تعویض کاشی های گنبد سلطانیه زنجان وجود دارد و بننده معتقدم اگر قرار باشد هر بار که گنبد را کاشی می کنیم به این مشکلات برخورد کنیم و این حجم بار را به گنبد سلطانیه بدون بررسی سازه ای و مدلسازی تحمیل کنیم، نمی دانیم چه اتفاقی برای این میراث جهانی می افتد و بعد باید دوباره همه این ها را جمع کنیم و دوباره کاشی کنیم که زمانبر، هزینهبر و با ریسک بالا است.»
او افزود: «۵۰ سانتیمتر ضخامت کاشیکاری گنبد سلطانیه است که اگر قرار بر تعویض کاشی ها باشد باید این حجم از کاشی جمع شود تا به سطح آجری گنبد برسیم. یکی از ایده هایی که مطرح شده غیر از ایده پیچ کردن کاشیها به گنبد سلطانیه، استفاده از تکنولوژی جدید خشکچین کاشی ها است که باعث می شود وزن گنبد بسیار سبکتر شود و هر بار هم یک کاشی خراب شود می توان به راحتی آنرا برداشت و کاشی نو جایگزین کرد. البته این پیشنهاد هم نیاز به طراحی مدرن و خوب دارد و باید به این موضوع فکرکرد که چگونه باید جلوی نفوذ آب و روطوبت به گنبد این اثر را گرفت. حتی می توان از کاشی های فایبرگلاس برای این اثر استفاده کرد که بار اضافی بر گنبد تحمیل نشود که باید در این مسیر یونسکو را هم قانع کرد.»
حشمتی تاکید کرد: «اگر بخواهیم به همان روش سنتی کاشی های گنبد سلطانیه را تعویض کنیم باید مطالعه کامل در مورد ملات، نحوه ترکیبات کاشی و سفال داشته باشیم و آنها را به آزمایشگاه بدهیم و مصالح آزمایشگاهی تولید کنیم تا یکپارچگی بین آجر و ملات و کاشی از لحاظ استقامت به درجه ای از یکنواختی برسد. چون اگر ملات سفت باشد مثل سیمان از کاشی جدا می شود و اگر شل باشد کاشی از ملات جدا می شود. ضمن این که حتما باید برای اینکار اقلیم زنجان و تفاوت بالای دما را هم در نظر داشت.»
حشمتی در پاسخ به این سوال صدای میراث که مهمترین تهدید کنونی برای گنبد میراث جهانی سلطانیه چیست؟ گفت: سال ۸۳ تصمیم به مرمت و کاشیکاری فیروزهای گنبد سلطانیه بدون مطالعه کامل و دقیق منجر به آسیب به این اثر شد.»
او افزود: «وقتی می خواستند قالب گنبد را برای کاشیکاری آن بگیرند مجبور شده اند براساس تلقی خودشان عمل کنند و اشکالاتی ایجاد شد که منجر به دفرمه شدن گنبد شد. چون در گچی که برای کاشی ها گذاشتند برخی قسمت ها ضخیم شده و برخی قسمت ها نیز نازک شده است. بنابراین طرح تعویض کاشیهای گنبد سلطانیه نیاز به مطالعات دقیق و علمی دارد.»
بخش دیگری از پرونده تعویض کاشی های گنبد سلطانیه زنجان به نگرانیهای جدی سازهای مربوط است و به گفته بابک نصرالهبیگی متخصص مخاطرات و اثرات لرزهای بر سازههای تاریخی که درخصوص طرح تعویض کاشی های گنبد سلطانیه زنجان با صدای میراث گفتوگو کرده است، در صورت اجرای یکی از روشهای مطرح شده، برای نصب مجدد پوشش کاشی بر گنبد سلطانیه و تثبیت کاشی ها بر بنا حدود ۵ هزار پیچ و رولپلاک در سطحی نزدیک به هزار مترمربع از پوسته بیرونی گنبد مورد استفاده قرار گیرد.
این متخصص اثرات لرزهای بر بناهای تاریخی به صدای میراث گفت: چنین اتصالاتی میتواند تا حدود ۲۰ سانتیمتر در جداره بنا نفوذ کند؛ در حالی که ضخامت پوسته در برخی بخشهای گنبد سلطانیه حدود ۴۰ سانتیمتر است.
به گفته او، این موضوع میتواند پیامدهایی در زمینه بارگذاری اضافی، رفتار لرزهای و پایداری بلندمدت بر سازه گنبد داشته باشد.
بابک نصراله بیگی تاکید کرد: ایجاد ۵ هزار سوراخ بر گنبد سلطانیه برای نصب کاشی ها می تواند منجر به ایجاد ترکهای عمودی بر ترکهای احتمالا ۲۰ گانه گنبد سلطانیه و سست شدن گنبد شود.
این متخصص سازههای تاریخی تأکید کرد: پیش از هرگونه تصمیم اجرایی، لازم است مدلسازی دقیق سازهای، اسکن لیزری کامل و تحلیل رفتاری گنبد در برابر تغییرات محیطی انجام شود؛ اقداماتی که هنوز به طور عمومی اعلام نشده است.
در میان این بحثها، یک پرسش اساسی در میان کارشناسان تکرار میشود، «آیا هدف از این طرح، حفاظت از میراث جهانی گنبد سلطانیه است یا بازگرداندن تصویری ذهنی از آن؟»
مرمتگران هشدار میدهند که در غیاب اسناد قطعی، هرگونه تلاش برای بازسازی ظاهر اولیه میتواند مرز میان «مرمت علمی» و «بازآفرینی سلیقهای» را مخدوش کند؛ مرزی که به اعتقاد آنان، در آثار ثبت جهانی باید با دقت بسیار بالایی رعایت شود.
کمپین جدید ایکیا؛ جایی که طراحی، فرهنگ و فوتبال در یک قاب جمع میشوند
