در بسیاری از پروژههای مسکونی، محدوده مسئولیت طراح با مرز زمین کارفرما تمام میشود؛ اما در طار، ماجرا کمی متفاوت پیش رفت. قرار بود خانهای ساخته شود، اما بخشی از توجه معماران و کارفرما به فضایی معطوف شد که قرار نبود فقط متعلق به ساکنان آن خانه باشد. فضایی که بعدها مردم روستا در آن جمع شدند، کودکان در آب بازی کردند، سالمندان به تماشای محیط نشستند و همسایهها نیز برای بهبود اطراف خود دست به کار شدند.
در بسیاری از روستاهای ایران، هنوز میتوان رد فضاهایی را پیدا کرد که زمانی بخش مهمی از زندگی روزمره مردم بودهاند؛ پیرنشینهایی برای نشستن و گفتوگو، حمامهایی که تنها محل استحمام نبودند، حیاطهایی که همسایهها را به هم نزدیک میکردند و درختانی که اطرافشان قرار و مدارهای کوچک شکل میگرفت. اما باقی ماندن این عناصر در بافت روستا لزوماً به معنای زنده بودن آن روابط نیست. گاهی فضا هنوز وجود دارد، اما زندگیای که به آن معنا میداد، بهتدریج از آن فاصله گرفته است.
در روستای طار، پروژهای مسکونی فرصتی فراهم کرد تا بخشی از این رابطه دوباره مورد توجه قرار گیرد. سفارش اولیه، طراحی یک خانه بود؛ اما معماران پروژه، در جریان شناخت محل، به این نتیجه رسیدند که نمیتوان ساختمان را جدا از محیط اطرافش دید. آنها در روایت شکلگیری پروژه از پیرنشینها، حمام قدیمی، درخت چنار و مکانهایی یاد میکنند که در گذشته محل ملاقات و گفتوگوی مردم بودهاند. این خاطرات برایشان فقط اطلاعاتی درباره گذشته روستا نبود؛ نشانهای بود از اینکه محدوده پروژه زمانی بخشی از زندگی جمعی مردم بوده است. از همینجا پرسشی شکل گرفت: آیا میتوان در کنار ساخت یک خانه، بخشی از کیفیت ازدسترفته فضای پیرامونی را نیز بازگرداند؟ این پرسش، مسیر پروژه را به سمت چیزی فراتر از یک ساختمان مسکونی برد؛ فضایی که امروز با نام «حیاط مردم» شناخته میشود.

شناخت یک مکان فقط با اندازهگیری زمین، بررسی شیب و ثبت ساختمانهای اطراف کامل نمیشود. بخشی از اطلاعات مهم هر بافت در روایت کسانی قرار دارد که سالها در آن زندگی کردهاند؛ در خاطره مکانهایی که شاید دیگر کارکرد سابق خود را نداشته باشند، اما هنوز در حافظه مردم حضور دارند.
در طار، روایت حمام قدیمی و پیرنشینها برای معماران اهمیت پیدا کرد. این فضاها در گذشته امکان ملاقات و گفتوگوی روزمره را فراهم میکردند؛ مکانهایی که حضور در آنها لزوماً به مناسبت یا فعالیت خاصی وابسته نبود. مردم میتوانستند بنشینند، یکدیگر را ببینند و از جریان زندگی روستا باخبر شوند.
محمد یحییزادکافی و مهتاب حسنی در توضیح رویکرد خود، معماری بومی را صرفاً مجموعهای از فرمها، مصالح و جزئیات تاریخی نمیدانند. از نگاه آنها، آنچه باید از معماری گذشته دریافت شود، منطق شکلگیری فضاها و رابطه آنها با اقلیم، فرهنگ و رفتار مردم است. به همین دلیل، هدف در حیاط مردم بازسازی یک فضای تاریخی یا تکرار مستقیم عناصر قدیمی نبوده، بلکه بازگرداندن امکانهایی مانند مکث، همنشینی و حضور آزادانه به زندگی امروز بوده است.

این تفاوت مهم است. گاهی بازخوانی معماری بومی به استفاده دوباره از طاق، گنبد، مصالح سنتی یا تزئینات محدود میشود؛ درحالیکه در این پروژه، پرسش اصلی به چیزی فراتر از ظاهر بنا مربوط بوده است: آیا میتوان کیفیتی از زندگی گذشته را در فضایی تازه تجربه کرد؟
در طراحی حیاط مردم، فرم دایرهای بهعنوان سازماندهنده اصلی فضای جمعی انتخاب شده است. این انتخاب از نظر معماران با هدف ایجاد یک مرکز مشترک صورت گرفته؛ فضایی بدون جهت غالب که افراد را حول یک نقطه گرد هم میآورد، نه اینکه آنها را در امتداد یک مسیر یا در برابر یک نمای اصلی قرار دهد. انتخاب حرکت قوسی در اینجا فقط یک تصمیم هندسی نیست. وقتی افراد در اطراف یک مرکز مشترک قرار میگیرند، امکان دیدن یکدیگر و شکلگیری ارتباط میان آنها افزایش مییابد. این مرکز در حیاط مردم با آب تعریف شده است؛ عنصری که در خاطره جمعی منطقه جایگاه ویژهای دارد و با تجربههایی مانند عصرهای گرم تابستان، بازی کودکان و دورهمیهای قدیمی پیوند خورده است.
معماران میگویند تلاش کردهاند آب، نشستن و حضور مردم را در یک سازمان فضایی واحد به هم مرتبط کنند. به این ترتیب، آب فقط عنصری تزئینی در فضای باز نیست؛ مرکز فعالیتهایی است که میتوانند بهصورت همزمان یا در زمانهای مختلف اتفاق بیفتند.
مهتاب حسنی نیز بر این نکته تأکید دارد که فضای عمومی نباید از ابتدا برای یک گروه خاص یا یک فعالیت مشخص تعریف شود. از نگاه او، کودکان باید امکان بازی داشته باشند، سالمندان بتوانند بنشینند و محیط را تماشا کنند و افراد مختلف بدون دعوت یا برنامهریزی قبلی در کنار یکدیگر قرار بگیرند. او فضای عمومی را مکانی میداند که افراد در آن احساس راحتی و تعلق کنند و بتوانند به شیوه خودشان از آن استفاده کنند.
در اینجا یک نکته وجود دارد: فرم میتواند امکانهایی را فراهم کند، اما نمیتواند بهتنهایی رفتار اجتماعی تولید کند. یک فضای دایرهای الزاماً مردم را به گفتوگو وادار نمیکند و وجود آب نیز بهخودیخود به معنای شکلگیری تعامل نیست. آنچه اهمیت دارد، ترکیب این عناصر با موقعیت مکانی، خاطره مردم، امکان نشستن و شرایط حضور روزمره است. خود معماران نیز بر همین تمایز تأکید میکنند: طراحی میتواند زمینه حضور را فراهم کند، اما معنا و زندگی فضا را مردم به آن میبخشند.

یکی از دشواریهای طراحی فضای عمومی، پاسخگویی به تجربههای متفاوت کاربران است. فضایی که برای بازی کودکان مناسب باشد، ممکن است برای نشستن سالمندان کیفیت مطلوبی نداشته باشد؛ یا محیطی که از نظر بصری جذاب است، لزوماً امکان حضور راحت همه گروهها را فراهم نکند.
در پاسخ مهتاب حسنی به این موضوع، نکتهای قابل توجه وجود دارد: تجربه یک گروه از کاربران نباید به کل جامعه تعمیم داده شود. او میگوید در طراحی حیاط مردم تلاش شده است دسترسی، کیفیت نشستن، ارتباط بصری میان بخشهای مختلف و امکان استفاده کودکان و سالمندان مورد توجه قرار گیرد. از نظر او، فضای عمومی زمانی واقعاً عمومی است که هیچکس هنگام حضور در آن احساس غریبگی یا محدودیت نکند.
این نگاه، فضای عمومی را از یک محوطه باز و قابل عبور متمایز میکند. عمومی بودن فقط به این معنا نیست که درهای یک فضا به روی همه باز باشد؛ بلکه باید دید چه کسانی واقعاً میتوانند از آن استفاده کنند، چه کسانی در آن احساس راحتی دارند و آیا امکان حضور افراد با نیازهای متفاوت در آن وجود دارد یا خیر.
در تصاویر پروژه نیز میتوان بخشهایی از این تنوع استفاده را دید: کودکان در کنار آب، افراد نشسته در پیرامون حوض و حضور ساکنان در بخشهای مختلف فضا. این تصاویر، بیش از آنکه صرفاً شکل نهایی پروژه را نشان دهند، میتوانند بخشی از زندگیای را ثبت کنند که پس از ساخت در آن جریان پیدا کرده است.

شاید مهمترین بخش تجربه حیاط مردم، به تصمیمی مربوط باشد که در محدوده طراحی باقی نماند. پروژه با یک سفارش خصوصی آغاز شده بود، اما معماران به این نتیجه رسیدند که ساماندهی محیط پیرامونی نیز میتواند بخشی از مسئولیت آنها باشد.
در توضیح این تصمیم، محمد کافی و مهتاب حسنی بر نقش گفتوگو با کارفرما تأکید میکنند. آنها تلاش کردند نشان دهند که ساختمان مسکونی، مستقل از محیط اطرافش نیست و کیفیت فضای پیرامونی بر تجربه زندگی ساکنان و همسایگان اثر میگذارد. در نتیجه، بهجای محدود کردن پروژه به نیازهای مستقیم کارفرما، دامنه مداخله گسترش پیدا کرد.
این تصمیم، یک وجه کمتر دیدهشده از رابطه میان مالکیت خصوصی و فضای عمومی را مطرح میکند. معمولاً در پروژههای ساختمانی، محدوده ملک بهعنوان مرز اصلی تصمیمگیری شناخته میشود؛ اما در این تجربه، بخشی از توجه و هزینه پروژه به محیطی اختصاص یافته که استفادهکنندگان آن فقط اعضای خانواده کارفرما نیستند. البته چنین تصمیمی بهتنهایی نمیتواند الگویی عمومی برای همه پروژهها باشد. شرایط اقتصادی، نوع مالکیت، توافق با جامعه محلی و امکان نگهداری از فضای ایجادشده، همگی در تحقق چنین تجربهای مؤثرند. بااینحال، حیاط مردم نشان میدهد که گاهی تغییر در تعریف یک سفارش معماری، میتواند محدوده اثرگذاری آن را نیز تغییر دهد.

پس از ساختهشدن حیاط مردم، اتفاقهایی در محیط اطراف رخ داد که برای معماران اهمیت ویژهای داشته است. آنها از مشارکت برخی ساکنان در مرمت و ساماندهی بخشهایی از محیط پیرامونی صحبت میکنند؛ اتفاقی که از نظرشان نشان میدهد توجه به یک فضای مشترک میتواند نگاه مردم به کیفیت محیط زندگیشان را نیز تغییر دهد. اهمیت این موضوع در همان فاصله میان «استفاده از یک فضای جدید» و «احساس مسئولیت نسبت به محیط مشترک» قرار دارد. مردم ممکن است از یک فضای عمومی استفاده کنند، اما مشارکت در نگهداری یا بهبود آن، سطح دیگری از ارتباط با محیط را نشان میدهد. در حالت نخست، فرد استفادهکننده فضاست؛ در حالت دوم، خود را در برابر کیفیت آن نیز مسئول میداند.

در پاسخ به پرسش درباره تابآوری اجتماعی، معماران بر کیفیت روابط میان افراد تأکید میکنند. از نگاه آنها، جامعهای که افرادش یکدیگر را میشناسند، امکان گفتوگو دارند و در فضاهای مشترک با هم مواجه میشوند، در برابر مسائل و بحرانها ظرفیت بیشتری برای همدلی و همکاری خواهد داشت.
این برداشت، فضای عمومی را از یک مکان برای گذران اوقات فراغت فراتر میبرد. حضورهای کوتاه و تکرارشونده، دیدارهای روزمره و گفتوگوهایی که شاید در نگاه نخست اهمیت چندانی نداشته باشند، میتوانند زمینه شناخت متقابل را فراهم کنند. بااینحال، تابآوری اجتماعی را نمیتوان به یک فرم یا طراحی مشخص نسبت داد. همانطور که معماران نیز اشاره میکنند، معمار قادر نیست روابط اجتماعی را برای مردم طراحی کند؛ او تنها میتواند شرایطی فراهم آورد که شکلگیری این روابط آسانتر شود.
در حیاط مردم، دایره، آب و امکان نشستن، بخشی از این شرایط را تشکیل میدهند. اما ارزش واقعی آنها به نحوه استفاده مردم و تداوم حضورشان وابسته است. اگر فضا پس از مدتی خالی بماند، بخش مهمی از هدف طراحی محقق نخواهد شد. به همین دلیل، ارزیابی چنین پروژهای نمیتواند در روز افتتاح یا حتی در پایان عملیات اجرایی متوقف شود.

یکی از جملههای مهم در پاسخ معماران این است که معماری با پایان ساختوساز به پایان نمیرسد؛ از آن زمان، زندگی واقعی فضا آغاز میشود. این جمله در پروژه حیاط مردم اهمیت خاصی دارد، زیرا بخش مهمی از ارزش تجربه در اتفاقهایی قرار گرفته که پس از اجرای طرح رخ دادهاند.
حضور مردم، استفادههای متفاوت از فضا، مشارکت در مرمت محیط اطراف و شکلگیری رفتارهایی که از ابتدا قابل پیشبینی نبودهاند، همگی نشان میدهند که نتیجه یک پروژه را نمیتوان فقط با نقشهها، تصاویر نهایی یا کیفیت اجرای جزئیات سنجید. باید دید فضا در گذر زمان چه جایگاهی در زندگی روزمره پیدا میکند.
مهتاب حسنی نیز در پاسخ خود به همین موضوع اشاره میکند. او میگوید تجربه حیاط مردم نگاهش را به نقش معماری در زندگی جمعی عمیقتر کرده و اگر امروز به پروژه بازگردد، بیش از گذشته به راههایی برای تداوم مشارکت مردم پس از پایان پروژه توجه خواهد کرد.
این نکته، مسئله مهمی را پیش روی طراحان قرار میدهد: فضای عمومی پس از تحویل پروژه به چه سازوکاری برای نگهداری، مراقبت و ادامه استفاده نیاز دارد؟ چه کسی مسئول رسیدگی به آن است؟ چگونه میتوان مشارکت مردم را از یک اتفاق اولیه به روندی پایدار تبدیل کرد؟ پاسخ این پرسشها صرفاً در طراحی کالبدی قرار ندارد. اما نادیده گرفتن آنها نیز میتواند باعث شود فضایی که با هدف حضور و استفاده عمومی ساخته شده، بهتدریج کیفیت خود را از دست بدهد.

حیاط مردم در طار، دستکم این امکان را برای بحث فراهم میکند که رابطه یک پروژه خصوصی با زندگی عمومی روستا دوباره بررسی شود؛ رابطهای که در آن، مرز زمین و ساختمان پایان ماجرا نیست. آنچه اهمیت دارد، کیفیت ارتباطی است که پس از ساختهشدن فضا میان مردم و محیط اطرافشان شکل میگیرد.

شاید پرسش نهایی این نباشد که یک فضای عمومی تا چه اندازه زیبا یا متفاوت طراحی شده است؛ بلکه این باشد که آیا مردم پس از ساخت آن، دلیلی برای بازگشت، ماندن، مراقبت و مشارکت در آن پیدا میکنند؟



نام پروژه "حیاط مردم"
کارفرما: حسن اکبری طاری
متراژ: (۱۸۰۰ متر مربع)
لوکیشن: روستای "طار" _ اصفهان
معماران: محمد کافی و مهتاب حسنی
همکاران طراحی: مهدی میر احمدی، شقایق شیخ حسینی
سیجی آرتیست: شایان حسینی
نقشه ها: معماران گلان
دیاگرام: معماران گلان
سایت پلان: معماران گلان
سازه: ایمان نوری پور، جعفر اسدی
تاسیسات مکانیکی: گروه بهناز مختاری
تاسیسات الکتریکی: گروه بهناز مختاری
تاسیسات سایت: هادی قدرتی
پیمانکار کل: رضا ناجی راد
مدیر اجرایی: اشکان گل صباحی
سرپرست کارگاه: سهیل علی نظری
مشاور سازه: جعفر اسدی
تصاویر از: معماران گلان
به تلاش تحریریه رسانه تخصصی اخبار معماری
پاییز 1405 –
با تسهیلگری "پویا مودتی" | معمار و پژوهشگر